روز عرفه، نهمین روز از ماه ذی‌الحجه است. این روز پیش‌زمینه و مقدمه‌ی عید قربان (دهم ذی‌الحجه) محسوب می‌شود. در تقویم اسلامی، عرفه از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و به عنوان یکی از زمان‌هایی که درهای رحمت الهی به طور کامل گشوده می‌شود، شناخته می‌شود.

واژه «عرفه» از ریشه‌ی «عَرَفَ» به معنای شناخت، آگاهی و شناسایی است. برای نام‌گذاری این روز چند وجه تاریخی و عرفانی ذکر شده است:

• دیدار آدم و حوا: بر اساس برخی روایات تاریخی، پس از هبوط حضرت آدم و حوا به زمین و جدایی طولانی‌مدت، آن‌ها در این سرزمین با یکدیگر ملاقات کرده و نسبت به هم «شناخت» یافتند.
• اعتراف به گناه: این سرزمین مکانی است که حاجیان و عبادت‌کنندگان در برابر پروردگار به لغزش‌های خود «اعتراف» کرده و طلب بخشش می‌کنند.
• آموزش مناسک: گفته می‌شود جبرئیل در این روز مناسک حج را به حضرت ابراهیم (ع) تعلیم داد و او در پاسخ به هر بخش می‌گفت: «عَرَفتُ» (شناختم و آموختم).

روز عرفه رکن اصلی حج تمتع است. پیامبر اسلام (ص) در حدیثی فرموده‌اند: «الحجُّ عرفةُ» (حج یعنی عرفه).

• حاجیان از ظهر روز نهم تا غروب آفتاب باید در صحرای عرفات (در نزدیکی مکه) توقف کنند.
• این توقف، نمادی از ایستادن در پیشگاه خداوند در روز محشر و رهایی از تعلقات دنیوی است.

یکی از بزرگترین رخدادهای تاریخ اسلام در این روز و در این مکان رقم خورد: خطبة الوداع.

پیامبر اکرم (ص) در آخرین حج خود در صحرای عرفات، خطبه‌ای تاریخی ایراد کردند که در آن بر صلح، حرمت خون و مال انسان‌ها، نفی نژادپرستی و رعایت حقوق زنان تأکید ورزیدند. این خطبه را می‌توان یکی از نخستین منشورهای حقوق بشر دانست.